Hoe zorg je dat AI-toepassingen binnen de overheid op een verantwoorde manier worden ingezet? Dat is een van de vragen waar de Aanpak Begeleidingsethiek zich mee bezighoud. Tijdens het congres van Platform AI & Overheid op 25 juni 2026 in Hilversum verzorgde Daniël Tijink  een break-outsessie gewijd aan Aanpak Begeleidingsethiek (ABE): een praktisch instrument dat organisaties helpt om AI-toepassingen vanuit waarden te begeleiden en die binnen het Platform AI en overheid regelmatig wordt ingezet.  In dit artikel blikken we hierop terug.  

Wat is de Aanpak Begeleidingsethiek? 

Wat is de Aanpak Begeleidingsethiek? 

De Aanpak Begeleidingsethiek is gebaseerd op het concept ‘begeleidingsethiek’. Het uitgangspunt is simpel maar krachtig: mens en technologie zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden. We kunnen technologie niet los zien van de samenleving, en de samenleving niet los van technologie. In plaats van te debatteren over wat wel of niet mag, richt ABE zich op de vraag: hoe begeleiden we AI op een goede manier in de samenleving? 

Wat ABE onderscheidt van andere ethische instrumenten, is de constructieve en participatieve aanpak. Constructief omdat ontwerpend gezocht wordt naar ‘ethische’ handelingsopties, participatief omdat de effecten en waarden komen van de mensen die er zelf mee te maken hebben. 

Vier perspectieven aan tafel 

Een ABE-sessie brengt altijd vier typen betrokkenen samen: 

1. Burgers, inwoners of klanten: de mensen die direct te maken krijgen met de AI-toepassing 

2. Professionals: zoals medewerkers van een overheidsorganisatie of uitvoerende ambtenaren 

3. Techneuten: de leveranciers of ICT-afdeling die de technologie bouwen en beheren 

4. Beslissers: managers, beleidsmakers of bestuurders die richting geven aan de inzet van AI 

Deze diversiteit is essentieel. Mensen die dagelijks met de technologie werken, erover beslissen of ervan afhankelijk zijn, brengen niet alleen inzichten, die bij experts soms missen, maar geven via zo’n sessie mede sturing.  Daarom is het belangrijk dat diverse betrokkenen meedoen. Juist die combinatie van perspectieven leidt tot verrassende inzichten.  

Een sessie in de praktijk: AI-transcriptie bij loopbaangesprekken 

Tijdens een sessie ABE, doorlopen de deelnemers verschillende fasen (zie afbeelding 1). Deze fasen werden tijdens de break-outsessie als een demo doorlopen aan de hand van een concrete casus, ingebracht door een van de aanwezigen: het gebruik van AI-transcriptietooling bij loopbaangesprekken binnen de Algemene Bestuursdienst (ABD). Een medewerker van de ABD deelde hoe zij AI willen inzetten om gesprekken automatisch te laten transcriberen en samenvatten, zodat ze meer gesprekken kan voeren en minder tijd kwijt is aan verslaglegging. 

De aanwezigen werden ingedeeld in rollen: sollicitant/degene over wie het functioneringsgesprek gaat, de ABD-medewerker die de gesprekken afneemt, ontwikkelaar en de leidinggevende/directeur-generaal. Vanuit die rollen benoemden zij effecten, waarden en mogelijke handelingsopties. De resultaten waren verhelderend:

• Positieve effecten: efficiënter werken, objectievere verslaglegging, meer ruimte voor het gesprek zelf, en betere continuïteit in dossiervorming 

• Negatieve effecten: sociale druk om toch toestemming te geven, minder vrijuit spreken, risico op datamisbruik en profilering, uitsluiting van mensen die minder goed Nederlands spreken 

Vervolgens werden de drie meest relevante waarden benoemd voor deze casus: efficiëntie, menselijkheid en privacy. 

Van waarden naar handelingsopties 

ABE ziet drie gebieden waar ethische ruimte is om te handelen vanuit de benoemde waarden: 

• Technologie (Ethics by Design): Verbeter de technologie zelf. Voorbeeld: sentimentanalyse toevoegen aan de app om emoties te herkennen of automatische verwijdering van gevoelige gegevens. 
• Omgeving (Ethics by Social Design): Maak afspraken over het gebruik. Voorbeeld: verplicht nalezen van de transcriptie vóór opslag of het beschikbaar stellen van het verslag aan beide gesprekspartners. 
• Mens (Ethics by Behavior): Bewustwording en training. Voorbeeld: medewerkers weten dat ze kunnen weigeren. Er komt training over zorgvuldig omgaan met data. 

De opdeling is drie soorten handelingsopties maakt duidelijk dat verantwoorde AI niet alleen een technisch vraagstuk is, maar ook een organisatorisch en menselijk vraagstuk. 

De zes V’s van ABE 

Waarom werkt ABE? De methode heeft zes kenmerkende eigenschappen: 

• Verhelderend: Iedereen weet wat de AI-toepassing inhoudt en welke effecten die heeft. 
• Verbeterend: ABE levert concrete, waardengedreven handelingsopties op. 
• Verantwoord: De uitkomsten bieden input voor compliance en beleid.
• Versnellend: Vroeg in het proces helderheid over waarden en risico’s voorkomt vertraging later. 
• Verbindend: Alle betrokken partijen spreken met – en luisteren naar – elkaar. Ook degenen die normaal geen stem hebben in het proces. 
• Vantastisch: Een sessie is interactief, toegankelijk en leuk om te doen. 

ABE breder inzetten: plannen voor de toekomst 

De ambitie vanuit ABE en ook het platform AI en overheid is dat ABE  een vanzelfsprekend onderdeel wordt van AI-innovaties binnen de overheid. Er zijn al sessies uitgevoerd bij uiteenlopende overheidsorganisaties: van gemeenten tot ministeries, van de Belastingdienst tot de politie. Maar de methode verdient een bredere uitrol en een stevigere infrastructuur. 

Concreet wordt er gewerkt aan: 

• Een pool van getrainde moderatoren binnen de overheid, zodat organisaties laagdrempelig een sessie kunnen organiseren. 

• Bundeling van lessen en verslagen uit eerdere sessies, om gezamenlijk te leren. 

• Thematische sessies waar meerdere overheidsorganisaties sessies houden over dezelfde toepassing.  De resultaten worden in werkconferenties gepresenteerd.

• Verbinding van praktijksessies met beleid en politieke besluitvorming. 

Wil je zelf aan de slag met begeleidingsethiek? 

Platform AI & Overheid biedt een aantal organisaties de mogelijkheid om kosteloos een sessie Aanpak Begeleidingsethiek te organiseren. Tijdens zo’n sessie ga je met verschillende betrokkenen uit je organisatie in gesprek over een concrete AI-toepassing: welke effecten zien we, welke waarden staan op het spel en welke handelingsopties helpen om de technologie verantwoord in te zetten? Lees hier meer over de Aanpak Begeleidingsethiek. Interesse? Neem contact met ons op om de mogelijkheden te bespreken.